Creatief directeur – een pleidooi voor een nieuwe functie op scholen (De Denkfiguren)

Beste docenten, rectoren, schoolleiders, sectiehoofden, teamleiders, beleidsmakers,

In Nederland is al jarenlang een stevige onderwijsorganisatie die eigenlijk op elke school wordt gehanteerd. Een structuur die door veel docenten wordt gewaardeerd. De docenten werken samen in teams, en deze teams worden voorgezeten door teamhoofden, en dit onder de vleugels van een schoolleider of rector. Op sommige scholen is de functie van rector tot algemeen directeur verworden, op sommige scholen ligt de verantwoordelijkheid voor aparte leerjaren of onderwijstypen bij een aparte directeur. Afhankelijk van onder andere de omvang van de school denken wij dat hiermee een prima structuur bestaat waarbinnen goed onderwijs kan worden gerealiseerd. We zouden echter een eenvoudige aanvulling op het algemeen geaccepteerde organogram voor willen stellen die vandaag de dag niet enkel voor de hand ligt, maar in onze ogen zelfs noodzakelijk is voor kwalitatief hoogwaardig en toekomstgericht onderwijs.

In de reclamewereld, bij sommige game-studio’s, ontwikkelaars en ontwerpbureaus is er namelijk een functie die wordt omschreven als ‘creatief directeur’. Deze creatief directeur bewaakt het fundament en de kwaliteit van de totale uitwerking van het te ontwerpen product. Hij/zij is inhoudelijk verantwoordelijk dat het eindproduct niet enkel een goede oplossing is voor de opdrachtgever, maar ook voldoet aan de kwaliteitsnorm die het ontwerpbureau zichzelf oplegt waarbij onder andere ook de visie van het bureau wordt bewaakt. Waarom een dergelijke functie ook in scholen, zult u zich misschien afvragen? Het bewaken van inhoudelijke en onderwijskundige kwaliteit, en er zorg voor dragen dat er oog blijft voor deze kwaliteit tot in de laatste details – dit alles is wel degelijk van belang voor scholen. Iemand dus die op directieniveau het onderwijs inhoudelijk en creatief vertegenwoordigt en tegelijkertijd de onderwijskundige en inhoudelijke uitgangspunten van de school naar de concrete onderwijspraktijk vertaalt, en zo de onderwijsvisie bewaakt, concretiseert en betekenis geeft.

De creatief directeur is daarmee te omschrijven als een directielid die verantwoordelijk is voor de onderwijskwaliteit op de school – niet vanuit bestuurlijk oogpunt, maar vanuit creatief oogpunt. Het zou in het organogram naast de algemeen directeur of rector moeten worden toegevoegd. Net als in de creatieve industrie zou een dergelijke directeur uit het eigen team moeten worden geselecteerd – het is een inhoudelijke doorgroeifunctie voor docenten. Niet iets waarmee je als docent afstand doet van het lesgeven, maar ook niet iets wat je zomaar even naast het lesgeven gaat oppakken.

De creatief directeur is daarmee te omschrijven als een directielid die verantwoordelijk is voor de onderwijskwaliteit op de school – niet vanuit bestuurlijk oogpunt, maar vanuit creatief oogpunt.

Ons toekomstbeeld hierbij is dat de school meer als creatieve werkplaats gaat fungeren. Deze functie maakt het mogelijk dit toekomstbeeld te realiseren en in de organisatie zoals die bestaat letterlijk een plaats te geven. Het creatieve ‘product’ dat in een dergelijke school wordt opgeleverd is niet een diploma, of een leerling die klaar is voor de maatschappij. De school als creatieve werkplaats werkt aan goed onderwijs, in de vorm van een inhoudelijk sterk en dynamisch ‘curriculum’ – opgevat als de totale verzameling lessen die binnen een school worden aangeboden. Deze lessen moeten zowel qua opeenvolging, uitvoering als qua inhoud worden overzien en aan innovatie onderhevig zijn. De functie van creatief directeur is daarvoor essentieel: laat iemand inhoudelijk op directieniveau maar ook tot op het niveau van de lessen de innovativie van het onderwijs belichamen. Het is namelijk in onze ogen een valkuil om de kwaliteit van het onderwijs te willen vastleggen door middel van kerndoelen, referentieniveaus, vakken en eindtermen, oftewel de inhoudelijke kwaliteit en innovatie over te laten aan de overheid. Het gaat ons niet om een dergelijk bestuurlijke verantwoordingskader van het nationale curriculum – het gaat om de creatie en innovatie, en daarmee inhoudelijke borging van de kwaliteit, van het alledaagse onderwijs op onze scholen.

Hieronder een korte beschrijving van wat een dergelijke functie zou moeten voorstellen, als variant en vertaling van de bestaande ‘skillset’ van een creatief directeur zoals die via de website creativeskillset.org is gegeven.

Taakomschrijving creatief directeur
– verantwoordelijk voor de totale ‘look and feel’ van het totale lesaanbod, en de algehele realisatie en borging van de onderwijskwaliteit op de school
– verantwoordelijk voor vernieuwing en innovatie van het onderwijs zoals dit binnen de schoolcontext, maar ook in relatie tot de brede maatschappelijke context wordt aangeboden
– neemt deel aan en initieert discussies op directieniveau die invloed hebben op hoe het onderwijs wordt ontwikkeld en uitgevoerd, namens en als pionier tussen de onderwijsprofessionals binnen de school
– bewaakt in grote lijnen de algehele kwaliteit en ‘stijl’ van het lesaanbod en het daarop van invloed zijnde educatief materiaal inclusief (nieuwe) media en de leeromgeving, en heeft invloed op de professionele ontwikkeling van het docententeam in zoverre dit de kwaliteit van het totale lesaanbod bepaald

bewaakt in grote lijnen de algehele kwaliteit en ‘stijl’ van het lesaanbod en het daarop van invloed zijnde educatief materiaal inclusief (nieuwe) media en de leeromgeving

Eigenschappen van een creatief directeur
Een overzicht van wat dit vergt van iemand die deze rol ambieert:
– je moet docenten, ondersteunend personeel, teamleiders en voorlichters kunnen inspireren om kwalitatief het best haalbare curriculum (tot op lesniveau) te ontwerpen, de achterliggende keuzes en overwegingen uit te dragen, en het beoogde lesaanbod gezamenlijk ook daadwerkelijk te realiseren/uitvoeren
– je moet op directieniveau in staat zijn complexe beslissingen te nemen die direct of indirect de kwaliteit van het onderwijs beïnvloeden – en het belang hiervan kunnen verdedigen tegen eventuele bestuurlijke, budgettaire of organisatorische overwegingen
– je moet een goed idee hebben van de bredere onderwijskundige en maatschappelijke ontwikkelingen en de impact die dit heeft op de inhoud en vorm van het lesaanbod
– je moet een aantoonbare passie hebben voor lesgeven en dit lesgeven als vanzelfsprekend plaatsen binnen een complexe en diepgravende discussie over doel en inhoud van het onderwijs
– je moet contacten leggen met alle spelers die het onderwijsproces sturen en daarmee invloed uitoefenen op allen die op de kwaliteit van het onderwijs invloed hebben
– je moet excelleren in, en aantoonbaar ervaring hebben met betrekking tot creatieve projecten, strategisch denken, en je in andere situaties aantoonbaar hebben ingezet voor visievorming en innovatie binnen het onderwijs
– je moet inzicht hebben en de discussie kunnen aangaan op het niveau van algemeen management, zeker in zoverre die discussies van invloed zijn op de kwaliteit van het onderwijs
– je moet uitblinken qua communicatieve vaardigheden, je moet in staat zijn teams te activeren, motiveren en inspireren.

Het lijkt ons realistisch dat een creatief directeur wordt aangesteld voor 0.6 FTE waarnaast er ruimte blijft om als docent ook zelf hands-on mee te werken aan de vertaling naar de praktijk. Zelf het goede voorbeeld geven lijkt essentieel. Voor deze functie moet niet (of niet allereerst) geselecteerd worden op basis van senioriteit, onderzoeksvaardigheden of managementervaring. Juist aantoonbare onderwijsinhoudelijke verdieping, een voorlopersrol met betrekking tot creatieve onderwijsontwikkeling en onderwijsontwerp, of een brede cultureel maatschappelijke betrokkenheid die op de hele school uitstraalt, zijn relevante selectiecriteria bij het ontdekken en benoemen van een dergelijk creatief directeur binnen het eigen docententeam.

Juist de creatief directeur zou volgens ons daarnaast in staat moeten zijn meer samenwerking tussen de school en andere cultureel maatschappelijke partijen (culturele instellingen, ondernemers, musea, creatieve industrie), een sterkere inhoudelijke vertegenwoordiging kunnen gaan vormen richting politiek, en tenslotte kunnen zorgen voor meer lokaal of regionaal georiënteerde onderwijsvernieuwing en een herziening van de (bij de specifieke schoolcontext passende) maatschappelijke rol en doelstelling van een hedendaagse school.

De eerste scholen die een dergelijke functie willen optuigen kunnen indien gewenst rekenen op inhoudelijke begeleiding en organisatorische ondersteuning door de ondergetekende initiatiefnemers. Met een aantal scholen zullen we hierover zelf proactief in gesprek gaan. Met verschillende partijen willen we daarnaast een netwerk creëren om dit initiatief verder te ontwikkelen en realiseren, en om als klankbordgroep de toekomstige creatief directeuren van het onderwijs te ondersteunen en versterken. Mocht u hier voor uzelf een rol zien weggelegd horen we dat graag via info@denkfiguren.nl.

Met vriendelijke groet,

De Denkfiguren

NB. Scholen die een dergelijke functie kennen, maar niet de functieomschrijving ‘creatief directeur’ gebruiken, denken wij met bovenstaande wellicht overwegingen te hebben om over te gaan tot de hierbij voorgesteld naamgeving. We hopen in ieder geval in contact te komen voor een verdere verankering en wellicht verdere aanscherping van deze of een vergelijkbare functie.

21 Comments

  1. Hoi Simon en Eke,

    Mooi verhaal, prikkelend voorstel. Het mooie erin vind ik, dat het de patstelling kan doorbreken die er soms in scholen heerst, dat iedereen een goede opvatting over onderwijs heeft. Dat is natuurlijk niet zo. Een citaat dat ik onlangs herontdekte luidt: some constructions of reality are better than others. Dan kun je maar beter degene met de beste constructie van de werkelijkheid wat ruimte geven om die aan anderen uit- en misschien wel op te leggen.
    Sta me toe twee kritische opmerkingen te maken. In de eerste plaats: goed onderwijs gaat voor mij vooral om de dialoog hanteren en mogelijk maken. Dat betekent ruimte kunnen maken voor de ander, je eigen oordeel kunnen opschorten, diversiteit als uitgangspunt nemen en accepteren dat er geen beste oplossingen zijn. In dialoog zijn is de enige manier om ons te ontwikkelen. Met die blik zou ik nog wel eens naar de functieomschrijving willen kijken, het oogt nu nog wat klassiek-directief, zoals je van een directeur zou verwachten.
    In de tweede plaats een anekdote. Als student werkte ik op een reclamebureau, met drie directeuren: een zakelijk directeur, een creatief directeur en een die de boel van binnen organiseerde. Legendarisch waren de knetterende ruzies, vooral op vrijdagmiddag als de wijnflessen opengetrokken werden, tussen de zakelijk directeur en de creatief directeur–de organisator was meestal in de studio bezig een paar deadlines voor klanten te halen. Uiteindelijk ging de zaak op de fles. De zakelijk directeur begon een goedlopend bedrijf in buitenreclame, de organisator ging met een paar mensen als ontwerpstudio verder. Van de creatief directeur heb ik nooit meer iets gehoord.

    • Leuke anekdote, maar ook wel heel suggestief :) De dialoog aan gaan (wat dus niet ‘knetterende ruzies’ betekent) en ruimte maken voor de ander zijn zeker onderdeel van wat een creatief directeur zou moeten doen, maar in de functieomschrijving zit wat meer ingebakken dat deze creatief directeur uiteindelijk wel degelijk op directieniveau beslissingsbevoegdheid moet hebben en dus ook de verantwoordelijkheid heeft op juist wel ‘de beste oplossingen’ te vinden.

      Een geweldige bron om meer zicht te krijgen op het werk van een creatief directeur is http://www.creativebloq.com/career/how-become-creative-director-11121363 – hier staan prachtige beschrijvingen van creatief directeuren uit de creatieve industrie en veel ervan kan je lezen als een verdere verduidelijking van wat ik ook voor het onderwijs voor ogen heb. Daarin zie je ook mooie opmerkingen die inderdaad wat verder afstaan van wat je normaal bij een directeur zou verwachten, maar die voor deze functie essentieel zijn.

  2. Mooi idee, de creatieve werkplaats spreekt me aan :) Enkele losse gedachten die naar boven schieten als het gaat om aanvliegroute waardoor (andere) eisen aan creatief directeur eerste jaren dan daarna.
    Misschien is het grootste probleem wel dat ons klassikale lesstelsel decennia lang individualisme van docenten heeft bevorderd. Daardoor is samenwerken, over vakgrenzen heen in bv het VO zo moeilijk. Juist bij een creatieve werkplaats – met naar ik aanneem een vorm van keuzevrijheid van leerlingen in waar ze welke vakken volgen – is dat een voorwaarde om goed onderwijs vorm te kunnen geven met de behoefte van het kind/de puber als uitgangspunt.

    Een creatief directeur kan helpen zo een omgeving stapsgewijs te realiseren. Dat stelt echter ook andere eisen, zeker in de beginperiode van de eerste opbouw. De eerste paar jaar heb je iemand nodig die weet hoe mensen te helpen gaandeweg een andere mindset, andere (werk)patronen te ontwikkelen. Men moet dat zelf doen. Gras groeit niet harder door er aan te trekken. Iemand dus met onderwijskennis en –ervaring en veranderskills/–ervaring. Iemand ook, met ankers (draagvlak, gezag) bij top en bij docenten. In het begin is dat iemand, die in staat is een groep van docenten te creeren die actief andere mogelijkheden in het onderwijs willen verkennen en ontwikkelen, vakoverstijgend en uitgaande van de behoefte van de leerling op weg naar een creatieve werkplaats. Het gaat vanuit zichzelf gedreven lopen als er een dynamische omvang is (50-70% van de docenten die op zijn minst meewerken en niet tegenwerken). Als die dynamische omvang er is, heb je iemand nodig die het onderwijsinnovatieproces steunt en stiumuleert. Maar vooral iemand die meedenkt en meehelpt het onderwijs corm te geven. Dat zal vaak een ander persoon zijn dat degene die het eerste deel doet (creeren dynamische omvang).

    Maar, ook als je de best mogelijke persoon hebt: het gaat schoolbreed alleen maar werken als tenminste ongeveer de helft van jouw docenten zien dat vernieuwing kan en de leerling helpt. En dat is misschien weer te stimuleren door te kijken met welke kleine stappen je begint om te leren wat werkt terwijl je gelijktijdig laat zien wat de mogelijke opbrengsten van een andere – klasoverstijgende vanuit behoef leerling gedreven – onderwijsbenadering kan zijn voor leerling, docenten school. Toch?

    Het is, kortom, de eerste paar jaar (om tot die 50-70% actieve vernieuwingsdocenten te komen) een andere baan dan daarna (om het verder te ontwikkelen, schoolbreed.
    Wat denken jullie?

    • Een creatief directeur zou inderdaad moeten inspringen op school specifieke problemen en mogelijkheden. Het kan zijn dat bij een andere fase van de schoolontwikkeling ook een ander type creatief directeur past. De accenten binnen de functie van de creatief directeur kunnen zeker verschuiven, daar ben ik het mee eens.

      Ik denk niet dat we eerst een grote omvorming moeten realiseren van scholen tot ‘creatieve werkplaatsen’ of dat we meer dan 50% van de docenten tot ‘vernieuwingsdocent’ moeten maken (wat dit dan ook precies betekent). Ik denk ook zeker niet dat dit het doel moet zijn van een creatief directeur, of dat dit de eerste drempel zal zijn die elke creatief directeur over zal moeten. Een creatief directeur zou uiteindelijk vooral gericht moeten zijn op de kwaliteit van het totaal aan lessen die op zijn school worden gegeven en de creativiteit die nodig is om dit lesaanbod te blijven verantwoorden, bewaken, verdiepen en verbeteren. Dat lijkt me op elke school relevant en zelfs essentieel.

      Misschien kan het idee dat de school een creatieve werkplaats zou kunnen worden wel stimulerend of prikkelend werken, dat was in ieder geval mijn bedoeling.

  3. Ik mag mij verheugen in het feit dat ons bestuur deze functie al gecreërd heeft. Ik ben in dienst van Stichting Onderwijs Midden-Limburg en ben sinds 1aug 2014 benoemd tot onderwijskunstenaar op diretieniveau.

    Groet Sjef

    • Hoi Sjef,

      Wat een mooie titel. Kan je aangeven wat je in je portefeuille hebt qua verantwoordelijkheden?

      Hartelijks,

      Simon

  4. Marco Snoek

    Beste Denkfiguren,
    een interessante gedachte, een creative director.
    Ik denk zeker dat het zinnig zou zijn om in scholen iemand te hebben wiens taak het is om voortdurend scherp te zijn op de consistentie in wat je met elkaar aan het doen bent, die bewaakt dat het handelen afgestemd blijft met de visie en met de huidige kennis over leren en lesgeven. Maar ook iemand die mensen uitdaagt om scherp te blijven, de goede rol te pakken, etc.
    Ik zag dat vandaag weer: een groep masterdocenten in een ROC die de ambitie hebben om de rol van teacher leaders op te pakken en die gesprekspartners voor het CvB willen zijn. Maar in de dagelijkse sleur zakt dat naar de achtergrond, totdat er zo’n creative director opstaat en ze een mail stuurt om ze te herinneren aan hun ambitie, vraagt hoe het daar nu mee staat, of ze nog iets voor hen kan betekenen en voorstelt om weer eens bij elkaar te komen. Gevolg is dat ze groep weer even wakker schudt zodat ze weer in de benen komen en hun voorgenomen rol weer oppakken.

    Toch ook een paar kanttekeningen: met name bij de titel en bij de vanzelfsprekendheid waarmee jullie het aan een vaste directiepositie lijken te koppelen. De term ‘creative director’ spreekt me niet direct aan. Er is binnen scholen vaak een forse kloof als gevolg van hiërarchische organisatiemodellen. De term ‘director’ past in die hiërarchische modellen en kan snel het gevoel geven dat het ‘niet een van ons is’.
    Zijn er alternatieven?
    Is de term dirigent of conductor iets? Niet in de zin van iemand die de baas is van het orkest en mensen zeg wat ze moeten doen, maar wel iemand die het samenspel en de harmonie bevordert.
    In mijn achterhoofd komt telkens het woord ‘geweten’ op. Het ‘onderwijskundig geweten’ van de school…?

    Vanuit mijn zoektocht naar leiderschap van leraren en distributed leadership komen er twee dingen op:
    • In hoeverre is die rol van creative director niet iets wat je van zoveel mogelijk leraren in de school zou willen verwachten, van mensen die je die rol van teacher leader ziet nemen. Ook daarom de vraag of je het moet koppelen aan een management/directiepositie. Feitelijk heeft de ‘creative director’ een rol zowel naar de directie toe (om invloed uit te kunnen oefenen op beslissingen) als naar leraren (om invloed uit te kunnen oefenen om het handelen in de school). En die invloed moet er volgens mij niet een zijn van formeel bevoegdheden (de baas, directeur zijn), maar invloed op basis van inhoudelijk gezag en erkenning.
    • In veel onderwijs organisaties worden zaak dichtgeregeld, door mensen in posities te benoemen. Of het nu gaat om directiefuncties, salarisschalen, etc. Als je daar een keer zit ben je niet meer weg te krijgen en is er (voorlopig) geen ruimte meer voor een ander. Dat geeft weinig mobiliteit en daagt mensen niet uit.

    In verschillende landen bestaat een traditie om bijv in het hoger onderwijs de dean of faculteitsdirecteur te kiezen uit het team voor een periode van 4 jaar. Zou het niet mooi zijn om zo’n rol van creative conductor of onderwijskundig geweten voor vier jaar uit te team te laten kiezen (met in acht name van de inhoudelijke eisen die jullie in het profiel hebben beschreven) en die gedurende die periode voor een deel van zijn tijd te laten vrijstellen. Dan heb je gelijk het mandaat en de erkenning binnen het team geregeld en je geeft verschillende mensen de kans om zich langs die lijn inhoudelijk te ontwikkelen.

    Met vriendelijke groet,

    Marco Snoek

    • mvanmartijn

      Dag Marco en Denkfiguren, geïnspireerd op de ‘curated by’trend, zou onderwijs pedagogisch curator wat zijn? De term viel laatst goed bij een groep die een nieuwe koers moet uitzetten.

    • Een curator zie ik als een ‘beheerder’ of samensteller, waarbij de nadruk ligt op het samengestelde plaatje en de organisatie van het geheel – is dit niet eerder wat we in het onderwijs vaak coördinator noemen? De creatief directeur heeft wat mij betreft niet als kerntaak om te coördineren of beheren. Zou je kunnen aangeven waarom dit bij jullie (als nieuwe koers uitzetters) goed viel? Misschien klinkt er voor jullie iets anders in door?

    • Beste Marco,

      In grote lijnen kan ik me vinden in je kanttekeningen. Een creatief directeur zoals wij dat hier voorstellen heeft inderdaad twee kanten op een belangrijke rol, precies zoals je schrijft: “Feitelijk heeft de ‘creative director’ een rol zowel naar de directie toe (om invloed uit te kunnen oefenen op beslissingen) als naar leraren (om invloed uit te kunnen oefenen om het handelen in de school).” Beide zijn inderdaad essentieel en moeten op basis van of vanuit inhoudelijk gezag. Wat mij betreft kan je een inhoudelijke gezag en erkenning echter wel meer kracht geven als je hier een formele bevoegdheid aan toe voegt, en dat is wat we hier met de creatief directeur voorstellen: juist dus iets voor docenten die je een rol van teacher leader ziet nemen en die je daarin als school wil ondersteunen en meer formeel of structureel ruimte wil bieden. Ik sta zeker open voor mogelijkheden om deze functie een wat meer tijdelijk karakter te geven (voor een aantal jaar) om deze functie in sommige gevallen te verdelen over 2 of 3 teacher leaders, of om inspraak vanuit het team te organiseren bij een benoeming. Dat kunnen inderdaad zeer waardevolle toevoegingen zijn om (nog beter) te bereiken wat we voor ogen hebben. Wel blijft het uitgangspunt dat zo iemand wel degelijk op directieniveau een bevoegdheid krijgt en een verantwoordelijkheid draagt, vandaar ook ons voorstel voor de titel ‘directeur’ ondanks het risico op een ongewilde of niet productieve hiërarchische kloof.

      De titel ‘dirigent’ verwijst mooi naar de invloed die er moet zijn om het geheel mooi samen te laten spelen en de totaaluitvoering te overzien. Wel jammer als hierin doorklinkt dat je ‘enkel’ vanaf de zijkant met een stokje staat te zwaaien en we zouden dan wat mij betreft verder moeten uitdenken of de paralellen tussen concertgebouw/school, orkest/docententeam, muziekstuk/lesaanbod, enzovoorts genoeg reden geven om deze titel toch te gaan inbedden in het onderwijs. Daarbij is het alvast wel jammer dat een uitvoering door het publiek vaak passief wordt ondergaan; dit willen we in de klas liever niet :) Het ‘onderwijskundig geweten’ bied als titel een heel andere blik op zo’n functie, maar als je het geweten ziet als een ‘moreel kompas’ dan twijfel ik ook aan deze term, de griekse oorsprong die dit woord zou kunnen hebben is misschien een stuk interessanter om dan als uitgangspunt te nemen (‘syneidèsis’ wat zoiets zou betekenen als ‘samen met iemand iets weten’) …

      Met vriendelijke groet,

      Eke

    • Marco Snoek

      Eke,
      Iedere term en metafoor heeft zijn nadelen :-). Dat wordt nog een leuke puzzel om een term te vinden die niet teveel negatieve lading of onbedoelde associaties oproept.

      Ik ben het met je eens dat een ‘creative whatever’ zeggenschap en invloed moet hebben. Dat zit hem volgens mij niet in de titel van ‘directeur’, maar in het feit dat je (gedurende je mandaatsperiode) volwaardig deel uitmaakt van het managementteam. Het gaat daarbij m.i. veel meer om de rol die iemand heeft, dan om de functie.
      Ik zou het wel een interessant model vinden om iemand met een docentfunctie voor een bepaalde periode volwaardig deel te laten zijn van het managementteam van de school, met de taak om als creatief bewaker op te treden. Daar gaat ook een interessant signaal van uit.

      Marco

  5. Hans Buijze

    What’s in a name? Durf?
    Is een goede schoolleider een creatief directeur?
    Menig schoolleider is creatief directeur of zou dat graag willen zijn. De meeste schoolleiders zouden wat graag handwerk rond bouwen, geld, cao, rechtspositie, aanschaf van boeken, jaarverslag uitbesteden en bezig zijn met ‘het bewaken van het fundament en de kwaliteit van het onderwijs’ immers zij zijn daarvoor verantwoordelijk (evenals trouwens alle anderen die op een school werken).
    Ik denk dat de functie zo omschreven ook de belangrijkste taak van een schoolleider is en dat een goede schoolleider dit stuk van zijn werk juist niet wil uitbesteden.
    En vervolgens ontstaat een andere vraag: heel wat problemen worden opgelost door het scheppen van een nieuwe functie of het omschrijven van een profiel; interessant wellicht om de discussie te volgen over het beroepsprofiel voor schoolleiders (http://www.vo-raad.nl/themas/professionalisering-schoolleiders-en-bestuurders/beroepsprofiel-schoolleiders-vo) en daar weer parallellen te zien met deze discussie.
    En dan komen we bij de meest fundamentele vraag: hoe kan het toch dat veel creatiefs in de kiem gesmoord wordt en dat er zo’n behoefte gevoeld wordt door de schrijvers van het stuk om anderen aan te zetten tot creativiteit?
    Ik ben nu schoolleider geweest op drie verschillende scholen en kan inmiddels een boek schrijven over de verschillen die er bestaan in de cultuur van scholen: van druk bezig zijn met het vernieuwen van de inhoud en de vorm van de lessen tot alleen maar bezig zijn met het volgende proefwerk met inhoud die al jarenlang zijn waarde heeft bewezen en volledig wordt bepaald door de sectie, die op haar beurt weer beheerst wordt door de common-sense over het bereiken van goede resultaten.
    Wat me in die jaren ook is opgevallen dat ik, wanneer het om beter onderwijs gaat, niet zozeer meer geïnteresseerd ben in opvattingen over onderwijs maar meer in eigenschappen van mensen: wanneer je kritisch bent op jezelf, goed kan luisteren naar leerlingen, wanneer je enige durf en vaardigheid hebt om door te denken over de vraag wat goed is, wanneer je ook durft te leren van dingen die goed gingen of niet zo goed gingen, kortom wanneer je kunt reflecteren heb je in ieder geval een basis om creatief te zijn.
    En om die mensen ruimte te geven, want niet alle mensen die werken in het onderwijs bezitten bovengenoemde eigenschappen, heb je een schoolleider nodig die ook durft, die gaten zoekt, die creatieve mensen beschermt, ruimte schept in de organisatie en samenwerken stimuleert.
    En om die mensen ruimte te geven heb je wellicht ook mensen nodig op een school die erin gespecialiseerd zijn om concepten te vertalen naar de dagelijkse praktijk, maar laat in eerste instantie die mensen dat zelf doen! En omgekeerd: organiseer een ruimte (of maak er bv een terugkerend thema van in bezinningsdagen) waarin mensen uitgedaagd worden om wat ze doen te eiken aan wat ze (eigenlijk) willen en nog beter aan wat ze gezamenlijk willen als school.
    Hans Buijze

    • Het is in beginsel niet onze bedoeling dat er verantwoordelijkheden bij bestaande functies in een school worden weggenomen, dat er ineens nog maar 1 iemand verantwoordelijk is voor de kwaliteit van het onderwijs op een school (namelijk de creatief directeur), of dat we blind zijn voor de diversiteit in culturen op scholen. Misschien dat schoolleiders daarnaast inderdaad op sommige plekken nu al als een creatief directeur functioneren. Terecht dat je op deze nuanceringen/aanscherpingen wijst. Dat onderwijs mensenwerk is en dat oog voor menselijke kwaliteiten centraal staat bij goed onderwijs daar zijn we het vervolgens helemaal met elkaar over eens.

      Het creatieve aspect en de ontwikkeling van inhoudelijke/innovatieve kwaliteit in het lesaanbod komt iets minder terug in het profiel van de schoolleider (link vo raad). Wel zitter er zeker op sommige punten overlap. Ik denk niet dat we de functie van schoolleider nog verder moeten oprekken om alle bij creatief directeur genoemde aspecten hierin ook nog onder te brengen – waarmee een creatief directeur overbodig zou worden. Juist de meest geschikte mensen uit het docententeam (teacher leaders, creatieve docenten) zou ik graag de kans geven een nieuw soort functie te kunnen krijgen naast of in relatie tot de huidige schoolleiders en ook vanuit een andere optiek functionerend. Maar ik begrijp dat dit afhankelijk van de verschillende scholen meer of minder makkelijk past en ook dat daarmee de accenten binnen de functie iets kunnen verschuiven. Dank dat je ons hierop wijst.

    • Hoi Hans,

      Dank voor je antwoord. Dank ook voor de verwijzing naar het beroepsprofiel, daar liggen wel aanknopingspunten.

      Hoewel de genuanceerde richting van je antwoord mij aanspreekt, mis ik gevoel voor urgentie of radicaliteit. Ik denk niet dat het voldoende is om binnen het huidige organogram van een schoolorganisatie op studiedagen aandacht te vragen voor het onderwerp bijvoorbeeld.

      In onze ogen is creativiteit een essentieel onderdeel van een goede school en van goed onderwijs. Sinds de 5 jaar dat ik in het onderwijs werk nu ben ik dat in het funderend onderwijs vrijwel nergens tegen gekomen. Kortom: ik denk dat er een interventie nodig, wellicht tijdelijk, om het stevig op de kaart te zetten.

      Hartelijks,

      Simon

    • hans buijze

      Beste Simon,
      Volgens mij begrijp je me niet goed. Ik onderschrijf volledig je schreeuw om creativiteit. Alleen mijn pleidooi is om te zoeken naar mensen met durf. En naar schoolleiders die mensen met durf beschermen, koesteren en ruimte geven. Maar je lost het niet op door een creatief directeur aan te stellen en natuurlijk ook niet door een studiedag. Je moet op zoek naar mensen die radicaal kunnen denken!
      groet,
      Hans

  6. Jelle Verwer

    Beste Eke en Simon,

    Allereerst wil ik mijn waardering uitspreken voor jullie initiatief om creativiteit en onderwijsinnovatie de belangrijke plaats te geven die het in een school verdient.
    Het benoemen van een extra directeur zou een oplossing kunnen zijn om dit proces te versterken en versnellen. Een aantal kanttekeningen en vragen:

    Naast mijn opleiding aan de pabo heb ik ook theaterwetenschappen gestudeerd en heb ik als dramaturg o.a. stage gelopen bij Toneelgroep Amsterdam. Vanuit die ervaringen ben ik altijd gecharmeerd geweest van het principe van de zakelijk leider en de artistiek leider. Daar moest ik meteen aan denken toen ik dit las. Een artistiek leider heeft binnen een toneelgezelschap veel macht. Naast de programmering en regie heeft hij ook een belangrijke stem in de werving en selectie van de acteurs en staf. Hoe denken jullie daarover?

    De creatief directeur wordt benoemd voor 0,6 FTE is jullie voorstel. Hij blijft daarnaast ook lesgeven. Jullie geven aan dat zeer belangrijk te vinden. Wat betekent dit voor de andere directieleden? Wordt hun taakomvang ook kleiner? Hebben ze daardoor ook weer ruimte om zelf les te gaan geven?
    In het profiel dat jullie schetsen zie ik een grote ambitie. Dat betekent ook iets voor de leerkrachten op de school en het werk dat op ze af gaat komen. Wat zijn jullie gedachten daarover?

    Hoewel Nederland een vrij egalitaire, democratische samenleving is, denk ik dat jullie de hiërarchie binnen het onderwijs niet moeten onderschatten. Ik zie soms best een kloof tussen directie en leraren. Zo’n functie zou idealiter moeten bijdragen aan het dichten van deze kloof, aan het vergroten van het vertrouwen.

    Voor mij staat of valt zo’n functie uiteindelijk met de manier waarop het besluitvormingsproces binnen een school wordt georganiseerd en gefaciliteerd. Als deze functie een nieuwe directeur betekent die samen met overige directieleden beslissingen neemt over de onderwijsinhoudelijke koers van de school zeg ik nee.
    Als deze functie een aan aanjager van innovatie en creativiteit betekent, iemand die waardevolle initiatieven verbindt, iemand die naast activeren, motiveren en inspireren ook vooral heel goed kan luisteren. Waarbij de besluitvorming over de onderwijsinhoud uiteindelijk bij de experts in de school, de leerkrachten, komt te liggen, graag.

    • Dank Jelle. :)

      Ik snap de richting van je comment. Onze voorkeur zou ook zijn dat het integraal in het werk van iedere leraar permanent aanwezig is. Even wel: creativiteit heeft nu vrijwel geen plaats in de schoolorganisatie. Wellicht is het daarom noodzakelijk (tijdelijk?) aandacht via een functie als deze af te dwingen?

      Hartelijks,

      Simon

  7. Leuk en prikkelend idee. Wat me aanspreekt is het sterker neerzetten van de verantwoordelijkheid op schoolniveau voor de onderwijsinhoud. Dat kan door een ‘creative director’ aan te stellen. Er is ook een alternatief denkbaar, waarbij je leraren samen deze rol laat invullen.

    Denk daarbij aan ‘teacher leaders’ die het voortouw nemen in het ontwikkelen van de onderwijskundige visie van hun school – samen met collega leraren en schoolleiding – die daarbij niet alleen de kennis van de school bundelen, maar extern onderzoek betrekken en die deze onderwijskundige visie met groepen van leraren elke dag weer vertalen in de ontwikkeling van het onderwijs: leerling-doelen stellen, nieuwe lessen maken, kijken of deze doelen gehaald worden, etc.

    Deze ‘master teachers’ samen kunnen dan een ‘onderwijsraad’ vormen, een vakinhoudelijk tegenhanger van de medezeggenschapsraad en een gremium dat net als de MR niet een vrijblijvend instituut is maar een orgaan dat in wetgeving geankerd is.

    En om dan terug te komen op de rol van ‘creative director’, die heeft in zo’n situatie ook daadwerkelijk een team van hoogwaardige professionals om mee te werken. Dat is immers in het bedrijfsleven ook zo. Ik zou niet graag creative director zijn zonder creative professionals…

    • Dank Jaap. We onderzoeken de mogelijkheden om de functie inderdaad non-positioneel en dynamisch in te vullen. Al kom je daarmee wel direct bij de vraag hoe je de formele kant dan belegd. Wij zijn bang dat het voor bestuurders/schoolleiders anders bij lippendienst kan blijven.

      We nemen je suggestie mee in een latere publicatie. We onderzoeken nu van welke ‘creatieve organisaties’ we kunnen leren.

      En ik denk dat er enorm veel getalenteerde potentiële creatieve professionals zijn die het onderwijzerschap onder zo’n noemer wel zouden overwegen.

      Hartelijks,

      Simon

  8. Pingback: simpleNewz - onderwijsfilosofie.nl RSS Feed for 2014-12-07

  9. Beste Simon,
    a bit late to the conversation,
    maar wat een briljant idee, voor mij uit de ‘creative industries’, is dit een bekende rol, en in deze veranderlijke tijden: iemand die de tijd heeft en neemt om zich heen te kijken, nieuwe praktijken te bedenken en uit te proberen, en te delen is hard nodig.
    Het is wel zo dat in een ontwerp omgeving deze rol is erkend door mede ontwerpers, hoe krijgt de creatief directeur dat gezag van mede docenten?
    Emer

Geef een reactie