5 uitdagingen voor ‘Teacher Leadership’ in Nederlandse context (Simon Verwer)

5 uitdagingen voor ‘Teacher Leadership’ in Nederlandse context

“De wijze waarop docenten concrete keuzes maken in hun lessenpraktijk hangt samen met de wijze waarop zij zichzelf zien als actor in het onderwijsleerproces.” – Jos de Kock

Door: Simon Verwer

Sinds ik deelnam aan het leiderschapsprogramma van het Eerst de Klas traject heb ik kennis gemaakt met de rijke traditie van het denken over leiderschap, veelal uit Amerikaanse hoek. Wat mij betreft is dit nog een onontdekte bron van inzicht en energie voor het Nederlandse onderwijs.

Jelmer Evers, @jelmermevers , heeft hier recentelijk op zijn blog ‘Teacher leadership als antwoord’ een aantal interessante observaties over gedeeld. Ook sprak hij hierover op een bijeenkomst van De Balie Leert georganiseerd door de Onderwijscooperatie. Hij schrijft onder meer:

Teacher Leadership is het toekennen van daadwerkelijke bevoegdheid aan docenten, met name echte beslissingsbevoegdheid als onderdeel van professional capital zoals Fullan en Hargreaves dat beschreven hebben. Niet alleen in schoolorganisaties zelf, maar ook op alle vlakken en niveaus in het onderwijs moet dit invulling krijgen. Het erkennen van een andere rol van de docent in het onderwijs is daarbij centraal. In plaats van uitvoerder wordt de docent mede-eigenaar.

Hij vervolgt met een drietal concrete vertalingen van het begrip naar de praktijk:

1) Teacher-led schools: scholen met een maatschap of coop structuur.
2) Teacherentrepreneurs: docenten die zich volledige op het onderwijs richten maar vanuit een hybride positie, dus bv. als leraar en ondernemer.
3) Teacher leaders als volwaardige gesprekspartners: docenten hebben een wezenlijke, duurzame positie in het onderwijsdebat.

Hoewel het mag verbazen dat Evers de VS nu als voorbeeld neemt naar aanleiding van één speech van een zeer neo-liberale onderwijsminister, is deze blog van mijn hand vooral om uit te spreken hoe zeer ik het hem eens ben. Leiderschap door leraren is een veelbelovende richting die in de Nederlandse context zich kan vertalen naar goed of zelfs excellent onderwijs.

Er zijn wel ook een aantal uitdagingen die we vanuit een positieve basishouding niet uit het oog dienen te verliezen:

1) De groep ‘teacher leaders’ is op dit moment zeer klein of heel slecht zichtbaar. Qua fte hebben we volgens de meest recente cijfers van de Stichting van het Onderwijs in Nederland de volgende bezetting:

Primair onderwijs: 103800 docenten
Voortgezet onderwijs: 61900 docenten
Middelbaar beroepsonderwijs: 20900 docenten
Hoger beroepsonderwijs: 17300 docenten
Wetenschappelijk onderwijs: 22600 docenten

Waar zijn al die mensen? Op veel bijeenkomsten is er sprake van een ‘incrowd of usual suspects’. Waarom?

2) Onder die leraren is een groot aantal mensen die zeker geen teacher leader zijn. Hoe gaan we daar als beroepsgroep mee om?

3) Een probleem in het onderwijs is dat leraren zich veelal niet durven te onderscheiden. Wat kunnen de verschillende stakeholders doen om de diversiteit binnen de hedendaagse onderwijscultuur te versterken?

4) Veel leraren vinden het lastig om abstracte leiderschapsconcepten te vertalen naar praktische verbeteringen in hun gedrag. Wat kunnen lerarenopleidingen, na/bijscholers of Leraren met Lef / The Crowd NL-achtige netwerken doen om deze slag te kunnen maken?

5) ‘Teacher leadership’ klinkt veel mensen wat te groot in de oren. Leraren zien zichzelf over het algemeen niet als leider en er over spreken kan worden gezien als arrogant. Wat mij betreft is dat volledig onjuist.

Leiderschap door leraren betekent voor mij wat bij Stichting Leerkracht ‘Elke dag een beetje beter heet’. Dat beter gaat soms over je lessen, soms over de schoolorganisatie of soms over de vraag hoe het Nederlandse onderwijsstelsel in elkaar zit. Het gaat om de mindset waarbij je jezelf ziet als ontwerper, maker en doener. In mijn mijn streefbeeld zijn leraren de experts van hun eigen vakgebied, wat betekent dat ze zichzelf zien als meer dan exclusief uitvoerders.

Ik kan het niet mooier vertellen dan Drew Dudley die in het 6 minuten durende TED filmpje mij in ieder geval overtuigd van de meerwaarde van dat elke dag een beetje beter.

Reacties zoals altijd welkom via @Denkfiguren of hieronder.

Simon Verwer

5 Comments

  1. Alderik Visser

    Beste Simon

    Dank je voor je stuk, en trouwens ook nog voor je mooie recensie.

    Als ik je blog lees, en ook die van Jelmer, dan komt het me voor dat er iig nog een zesde uitdaging is voor teacher leadership, nl. het goed definiëren ervan.
    Zo op het eerste oog lijken namelijk tenminste vier ‘concepten’ of modellen naast of door elkaar heen gebruikt te worden. Hoewel ze zeker niet loepzuiver van elkaar te scheiden zijn, elkaar ook mogelijk maken, geef ze voor ‘t gemak elk een naam:

    a) charismatisch; teacher leaders (TL) zijn docenten m/v die op grond van bijzonder kunnen / nadrukkelijke aanwezigheid een zeker aanzien hebben, hetzij landelijk, hetzij op schoolniveau
    b) informeel; TL nemen initiatieven, verwerven daarmee binnen de eigen organisatie aanzien en oefenen op grond daarvan ook een zeker gezag uit – hetgeen echter niet geformaliseerd is.
    c) formeel; TL verwerven op grond van hun status binnen de organisatie / binnen geëigende gremia geformaliseerde beleids- of leiderschapstaken uit.
    d) democratisch; TL nemen a.h.w. ‘de macht’ over en besturen een school als collectief, al dan niet m.b.h. aangestelde beleidsprofessionals.

    Op charisma en informeel leiderschap lijkt het me moeilijk bewust beleid te maken: de beleving en bepaling ervan is noodzakelijk nogal subjectief. Bovendien branden in mijn beleving juist die informele TL’s op scholen – ze worden voor alles gevraagd en zeggen ook overal ja op – vaak snel af, en/of verdwijnen richting management…
    In zekere zin zou je de functiemix kunnen zien als een formalisering van informeel TL naar meer formeel TL. Zeker voor LD-functies worden op VO-scholen management-achtige taken / competenties gevraagd, of anderszins meer ‘sturende’ bijdragen aan de school. In sommige gevallen wordt zo ook wel invulling gegeven aan het soort van gecombineerde functies dat Jelmer omschrijft. Zelf ben ik op mijn school docent-onderzoeker, bijvoorbeeld. Het probleem met die functiemix, en qq dus ook met formeel TL, is de hiërarchisering van het docententeam, met alle problemen van keuze & kinnesinne die daarbij horen. Wie gaat het doen en op grond waarvan juist zij? Frictie ligt ook op de loer bij de invulling van docent-geleide management-taken: mogen zij echt meepraten over de doelen en de vorm van het onderwijs, of hebben zij de taak top-down plannetjes van het MT ‘bottom-upperig’ door te drukken? Ik ben niet ‘van nature’ heel cynisch, maar precies dit soort repressieve tolerantie heb ik al wel een paar keer van dichtbij mee mogen maken…
    Anekdotisch ‘bewijs’ zegt natuurlijk niets over de mogelijkheid of wenselijkheid van TL. Niettemin kan zij naar mijn gevoel alleen werken, hetzij in samenhang met ver doorgevoerde modellen van ‘gedistribueerd leiderschap’, hetzij in de meest radicale, democratische variant.
    Ideeën omtrent en onderzoeken naar gedistribueerd leiderschap zijn absoluut interessant en de moeite waard om in het kader van deze discussie verder te onderzoeken. Mijn gut-feeling zegt me echter dat veel (mannelijke) schoolleiders en ook veel docenten – in ieder geval onder condities van stijgende werkdruk en lagere beloning- moeite zullen hebben met de invulling van rollen en taken. Persoonlijk denk ik daarom dat meest radicale optie uiteindelijk toch de meest voor de hand liggende is om TL vorm te geven, namelijk door scholen echt te democratiseren, en de beslissingsbevoegdheid bij teams van docenten neer te leggen. Toen ik dat in een tweet aan je ‘radencommunisme’ noemde was dat dan ook niet alleen plagerig, quasi-radicaal bedoeld: docenten die zich samen beraden op hoe het gemeenschappelijk belang – van hen, van de kinderen, van de samenleving – qua déze school het best gediend kan worden. Dat klinkt utopisch, maar (b)lijkt niet onmogelijk, en zou in verband met ideeën omtrent democratie-als-schoolpraktijk ook zeker pedagogisch te rechtvaardigen zijn…
    Al met al denk ik dat de verdere ontwikkeling van een idee van TL gebaat zou zijn bij een hele heldere afbakening / definiëring, gekoppeld aan even heldere ideeen over de institutionele omzetting ervan – compleet met mogelijke voor- en nadelen en neveneffecten. Zelf zou ik ‘t liefst willen uitzoeken hoe dat echt coöperatief gedacht kan worden, maar nu nog even niet :)

    dag
    Alderik

    (gewoon docent & lerarenopleider, andere epitheta hoeven niet :))

  2. Hoi Alderik,

    Dank voor je reactie. Ik herken je twijfel en zie de suggestie voor het helder definiëren als een belangrijke stap. Ik zal Jelmer ook even vragen hierop te reageren.

    Je suggestie voor een koppeling van heldere ideeën met een institutionele omzetting is erg belangrijk. Ik zie daar de uitdaging in voor onderwijsverbetering in Nederland. Je observatie over de 1e categorie TL is namelijk correct, dat zij ofwel vergrijzen ofwel vertrekken.

    Qua organisatie/institutie blijft het een uitdaging om vage wensen concreet te maken. Ook ik slaag daar nu nog niet in. Wat ik wel zie is dat op het moment dat leraren zich niet enkel exclusief als uitvoerder beschouwen maar ook als ontwerper, onderzoeker of wat dan ook, dat zij meer beroepseer ervaren. Om dit te kunnen moet je intellectueel de bagage hebben om meer te kunnen dan alleen uitvoeren. Ik denk dat dit inzicht in een organisatiemodel van een school verwerven kan worden, ik weet alleen nog niet hoe. Ook ik blijf er dus nog even over denken :)

    Hartelijks,

    Simon

  3. Dag Simon en Alderik

    ik ben aan het bestuderen wat teacher leadership zou kunnen bijdragen maar vooral hoe het concreet en simpel te vertalen is naar de praktijk. Het is een mooie ambitie om met Techer leadership docenten weer eigenaar te laten zijn van hun onderwijs. Onderwijs waarbij de docent de sleutelrol vervult ten aanzien van de kwaliteit van het onderwijs en sociale innovatie op gang brengt. Autonomie en samen creëren staat daarin centraal. Stephen Covey biedt volgens mij nog steeds een effectieve en handzame didactiek voor de empowerment van professionals. Zijn visie op “persoonlijk leiderschap” maar vooral de praktische aanpak vanuit de 7 gewoonten geeft een duidelijk kader en structuur voor alle lagen in de school. En zelfs voor leerlingen is er structuur vanuit The leader in me. Door het leren toepassen van de 7 gewoonten, zijn niet alleen leraren maar ook studenten meer betrokken, autonoom en nemen zij meer verantwoordelijkheid voor hun taak. En zijn studenten en leerlingen niet onze toekomstige leiders?
    Daarnaast geeft het ‘The leader in me’ programma ook een duidelijke structuur hoe je leiderschap in alle lagen en de schoolorganisatie terug kunt vinden.
    Ben benieuwd hoe jullie ervan denken

    Groet Ariena

  4. Hoi Ariena,

    Dank voor je reactie. Wat mij betreft is Covey een mogelijke bron die behulpzaam kan zijn in het bereiken van teacher leadership. Echter, er zijn ook tal van andere mogelijkheden om dezelfde lerende houding te bereiken. Ik denk wel dat de praktische benadering veel leraren kan helpen om dat doel van elke dag een beetje beter te bereiken.

    Hartelijks,

    Simon

  5. Hester IJsseling

    Beste Simon, ook voor mij is Covey een belangrijk referentiepunt als het om teacher leadership gaat. Wel hinderd keer ben ik het boek van Covey voorbij gelopen voordat het me via een sluipweg toch bereikte. Ik dacht altijd, een boektitel met leiderschap erin, dat is niet voor mij bedoeld. Toen ik het las, ontdekte ik dat het ging om de vraag of je leeft en werkt in reactie op wat anderen van je willen, of dat je begint vanuit wat jij belangrijk vindt, en begint met de dingen die jij zelf direct kunt beinvloeden. Dat was op dat moment een hele relevante en actuele vraag in mijn onderwijsbestaan. Ik ontdekte het boek tijdens een cursus van de vakbond: “Toe aan ander werk”. Ik ben uiteindelijk toch gebleven. En met hervonden passie ben ik begonnen met de dingen die ik belangrijk vond. Binnen een paar jaar is mijn cirkel van invloed aanzienlijk gegroeid en heb ik veel bereikt. Dat is voor mij teacher leadership: de regie in handen nemen over je eigen leraarsbestaan en je eigen onderwijs.

Geef een reactie