Recensie: Ron Ritzen – Filosofie van het onderwijs

Recensie: Ron Ritzen – Filosofie van het onderwijs: een analyse van acht hoofdvragen, Uitgeverij Damon, 2003, pp. 107.

Waardering: 4 van 5 sterren

Onderwijsfilosofie is een onderwerp dat relatief onbekend is in Nederland. In onze zoektocht naar teksten stuiten wij met enige regelmaat op boeken die al enige tijd geleden verschenen zijn en die ons, desondanks of dankzij, nu nog veel te zeggen hebben.

Één zo’n boek is Filosofie van het onderwijs: een analyse van acht hoofdvragen van de filosoof Ron Ritzen uit 2003. Ritzen is publicist, journalist en docent en wie hem via Google opzoekt, leert dat hij veel over onderwijs heeft geschreven en gedacht. Ook beheert hij de website http://www.drogredenen.nl/.

Filosofie van het Onderwijs

De opzet

Zoals de ondertitel aangeeft is het boek georganiseerd middels de acht hoofdvragen. Een persoonlijk woord vooraf en ter afsluiting geven de lezer ondanks de reikwijdte een gevoel van volledigheid. Boeiend is het om te lezen vanuit welke motivatie de auteur het boek heeft geschreven:

[In dit boek] wordt een aantal basale vragen over het onderwijs gesteld waarop een aantal filosofische antwoorden wordt gegeven. En als die antwoorden irritaties en tandengeknars opleveren, dan is de filosofische opzet van dit boek enigszins geslaagd. Want wat is wijsbegeerte? Een verwondering over de dagelijkse werkelijkheid, of een poging die verwondering op te roepen.

Hoewel de auteur zijn uitdagende, op confrontatiegerichte uitgangspunt niet helemaal waar maakt, spreekt uit de tekst een bevlogen en passievolle schrijver die zich oprecht verbaast over de staat van het Nederlandse onderwijs. Het doel van het boek is, naast prikkelen, het bieden van een overkoepelend instrumentarium aan docenten om op bewuste wijze om te gaan met de diversiteit en veelheid van vragen die op ze afkomen in deze complexe tijden.

De acht hoofdvragen

Ten behoeve van overzicht zal ik hier de acht hoofdvragen weergeven:

1. Welke waarden en normen moeten we overdragen?
2. Is vrijheid van onderwijs wenselijk?
3. Hoe ver reikt de verantwoordelijkheid van een docent voor zijn leerlingen?
4. Wat moeten we leren?
5. Kunnen we kennis van kinderen objectief beoordelen?
6. Waarom zijn sommige kinderen zorgleerlingen?
7. Wat heb je aan wetenschap?
8. Hoe organiseer je het onderwijsbedrijf?

De beste hoofdstukjes zijn, bezien vanuit het huidige onderwijsdebat, hoofdstuk 6 en 8.

6. Waarom zijn sommige kinderen zorgleerlingen?

Het passend onderwijs, een belangrijk thema op het moment, is in essentie de weerslag van een specifieke onderwijsfilosofie. De hierboven beschreven verwondering van de filosoof helpt bij het bevragen van dit gegeven dat te vaak over het hoofd wordt gezien. Nog fundamenteler, soms zijn zaken zo ver doorgedrongen in ons denken dat we er zelfs niet meer bij stil staan. Bijvoorbeeld: waarom heet het speciaal onderwijs eigenlijk speciaal onderwijs? Is niet iedere soort onderwijs speciaal, in de zin dat het afgestemd is op de behoefte van een type leerling? Of: waarom bestaat er eigenlijk zoiets als speciaal onderwijs?

In het boek neemt Ritzen mee in zijn gedachtegang over dit onderwerp. Met betrekking tot de vraag waarom sommige kinderen zorgleerlingen zijn komt de auteur met een drietal visies:

1- Het speciaal onderwijs schept een passende omgeving voor afwijkend gedrag als zijnde een vangnet.
2- Het speciaal onderwijs stereotypeert mensen juist als afwijkend en is daarmee eerder een oorzaak van.
3- Het speciaal onderwijs is een vorm van disciplinering waarbij gedrag wordt genormaliseerd via sancties.

In het hedendaagse passend onderwijsdebat zit een dubbele laag. Aan de ene kant is er het ideaal van inclusie, aan de andere kant is het ook sterk verwant aan geldstromen en financiële overwegingen. Wie besluit hoeveel euro er in een kind geïnvesteerd wordt? En belangrijker nog: hoe gebeurt dat?

8. Hoe organiseer je het onderwijsbedrijf?

De wijze waarop het onderwijssysteem het beste georganiseerd kan worden is ook zo’n onderwerp dat veel belangstelling geniet. Het boek van @rkneyber en @jelmerevers , veelzeggend getiteld Het Alternatief, zal er dit najaar voor zorgen dat het debat verder op zal laaien. Ritzen citeert in één van zijn meest genuanceerde stukken van het hele boekje een schoolleider:

Mijn taak of verantwoordelijkheid als manager bestaat erin dat ik zo effectief mogelijk met mijn beperkte middelen omspring. Als mijn beurs geen bodem had, was mijn taak heel eenvoudig. Maar nu moet ik rondkomen met een beperkt budget om kwalitatief onderwijs te verzorgen.

Op basis van dit citaat maakt Ritzen een verbinding met het denken van onder meer filosoof Alasdair MacIntyre die de manager, wiens taal doorspekt is met begrippen als effectiviteit en efficiency, als morele representant van onze huidige cultuur. Management is, zo laat Ritzen de lezer op overtuigende wijze zien, een morele technologie gericht op controle en productiviteit.

Het afsluitende hoofdstuk is wat getiteld ‘de crisis in het onderwijs’. Wat fijn is aan dit laatste deel is dat Ritzen deze crisis relativeert. Zo schrijft hij: “Zo lang als het mij kan herinneren, hoor ik al dat het onderwijs niet goed gaat.” Tegelijkertijd schrijft hij vanuit een oprechte filosofische invalshoek over wat het postmodernisme als filosofisch tijdperk voor consequenties heeft voor het denken over onderwijs. Kort door de bocht: niemand weet eigenlijk meer wat waar is en dat is niet erg. Wie wil weten waarom raad ik van harte aan het boekje aan te schaffen.

Concluderend

Ron Ritzen is erin geslaagd om een filosofische invalshoek te combineren met een toegankelijke, aantrekkelijke stijl. Het feit dat hij zich niet onpartijdig houdt maar laat doorschemeren dat hij zich kwaad maakt over bepaalde ontwikkelingen is niet storend maar activeert de lezer om zijn eigen oordeel te vormen. Kortom: een zeer boeiend boekje voor iedereen die zijn denken over onderwijs net een stapje verder zou willen brengen.

Simon Verwer

One Comment

Geef een reactie